Miasto powiatowe w województwie łódzkim, na Równinie Piotrkowskiej, u ujścia Wolbórki do Pilicy. 68 tysięcy mieszkańców (2002).
Ośrodek przemysłu włókienniczego (zakłady wełniane Mazowia i Tomtex, fabryka dywanów Weltom) oraz mineralny (sortownia piasku kwarcowego Badger Mining Poland, wytwórnia płytek ceramicznych Ceramika Paradyż); ponadto dobrze rozwinięty przemysł odzieżowy, motoryzacyjny (Findlay Industries) oraz spożywczy, zwł. drobiarski (zakłady Roldrob) i cukierniczy (Star Foods, Chipita); w Tomaszowie Mazowieckim znajduje się podstrefa Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej; węzeł komunikacyjny: linie kolejowe Koluszki-Skarżysko-Kamienna i do Radomia oraz drogi - europejska Warszawa-Praga, wojewódzka Łódź-Opoczno i do Radomia; szlaki turystyczne piesze (do Smardzewic, Inowłodza, Anielina), rowerowe i wodne - początek spływu kajakowego Niebieską Wstęgą Pilicy; filia Uniwersytetu Łódzkiego (od 1998); muzeum regionalne; Skansen Rzeki Pilicy (od 1998); działają: Stowarzyszenie Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego.
Najstarsza część miasta, z centralnym placem Kościuszki otoczonym zabudową klasycystyczną (1. połowa XIX w.) i siecią prostopadłych ulic, leży na prawym brzegu Wolbórki; po północno-wschodniej stronie miasta dość daleko od śródmieścia, dworzec kolejowy i część zakładów przemysłowych; wzdłuż rzeki ogrody działkowe; w granicach Tomaszowa Mazowieckiego rezerwat krajobrazowy Niebieskie Źródła. W okolicy Tomaszowa Mazowieckiego Jezioro Sulejowskie: na wschód i południowy wschód od miasta - Puszcza Pilicka.
W 1788 T. Ostrowski stworzył tu ośrodek przemysłu hutniczego, wykorzystujący miejscowe rudy żelaza; od 1793 w zaborze pruskim, od 1807 w Księstwie Warszawskim, od 1815 w zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie); około 1820 rozbudowa zakładów metalurgicznych; od 1824 rozwój przemysłu wełnianego (m.in. manufaktura tkacka F. Stumpfa, przędzalnia A. Ofermana i M.A. Steinmana), dla którego sprowadzono tkaczy, głównie Niemców; prawa miejskie 1830; po regresie gospodarczym w latach 30. i 40. XIX w. (m.in. wysokie cła importowe w Rosji) ponowny rozwój (m.in. od 1851 fabryka dywanów, jedna z największych w Europie, od 1911 fabryka sztucznego jedwabiu); od 1885 połączenie kolejowe; 1905-07 strajki i manifestacje robotnicze, starcia z wojskiem i policją rosyjską; duże skupisko Żydów (1939 - 13 tysięcy osób). 5-6 IX 1939 w rejonie Tomaszowa Mazowieckiego walki obronne 13. dywizji piechoty Armii "Prusy"; w czasie okupacji niemieckiej, m.in. 1940-42 getto (ponad 20 tysięcy osób, ok. 15 tysięcy wywieziono do ośrodka zagłady w Treblince), 1939-44 areszt policji niemieckiej (ponad 2 tysiące więźniów); rejon działalności oddziałów partyzanckich, m.in. Hubalczykow, AK, GL; miejsce bitwy, 6 VIII 1942, oddziału GL z niemiecką żandarmerią i gestapo; 1942 w Tomaszowie Mazowieckim zginął F. Zubrzycki, W 1945-49 obóz odosobnienia dla niemieckiej ludności cywilnej w Polsce; do 1953 rejon działalności organizacji antykomunistycznych, m.in. WiN; "Armii Podziemia"; 1948-75 i ód 1999 siedziba powiatu.
Tomaszów Mazowiecki - miasto w województwie łódzkim, na północny wschód od Piotrkowa Trybunalskiego. Powstaje tutaj interesujący Skansen Rzeki Pilicy, który gromadzi eksponaty związane z przyrodą, historią i kulturą okolic rzeki Pilicy i jej dopływów. Przeniesiono do niego młyn wodny z XIX w. Można także zobaczyć kolekcję 30 kamienic młyńskich oraz wydobyte z Pilicy pojazdy pancerne z II wojny światowej. Unikatowy jest ciągnik artyleryjski Luftwaffe - jedyny taki zachowany na świecie. W skansenie znajdują się także wyroby związane ze szkutnictwem i rybołówstwem ludowym, w tym prawie 100-letnia barka - jedna z najstarszych zachowanych łodzi rzecznych w Polsce. W klasycystycznym pałacu Ostrowskich z 1812 mieści się Muzeum Regionalne. Na uwagę zasługują też drewniany kościół z 1781 i kościół ewangelicki (obecnie polskokatolicki) 1. połowy XIX w. Zachowały się również drewniane domy tkaczy i karczma z XIX w. Turyści chętnie odwiedzają rezerwat krajobrazowy "Niebieskie Źródła", który znajduje się nieopodal skansenu i chroni wywierzyska krasowe, zaglądają też do rezerwatu żubrów w Smardzewicach. Położony w okolicy Zalew Sulejowski przyciąga amatorów sportów wodnych.
Zabytki:
| Powierzchnia miasta | 41,30 km2 (4 130 ha) |
| Aktualna liczba mieszkańców (liczba ludności) | 66 705 |
| Liczba urodzeń w 2006 roku | 621 |
| Liczba zgonów w 2006 roku | 757 |
| Ilość osób, które zameldowały się do miasta w roku 2006 | 496 |
| Ilość osób, które wymeldowały się z miasta w roku 2006 | 646 |
| Ilość osób, które pracują | 15 242 |
| Bezrobocie: liczba bezrobotnych mieszkańców | 5 871 |
| Ilość książek w miejskich bibliotekach | 212 653 sztuk |
| Nowopowstałe mieszkania w 2006 roku | 165 (o średniej powierzchni 79,5 m2) |
| Nowe budynki oddane do użytku w 2006 roku | 104 |
| Ilość firm, instutycji i przedsiębiorstw (podmiotów gospodarczych) działających na terenie miasta | 5 484 |
| Dochody miasta (gminy) | 112 337 946,79 zł |
| Wydatki miasta (gminy) | 114 953 100,92 zł |
| Średnia pensja w powiecie tomaszowskim | 2 006,06 zł (co stanowi 76,1% średniej krajowej) |
| Ilość samochodów osobowych w powiecie tomaszowskim | 31 579 |
| Ilość ofiar śmiertelnych w wypadkach drogowych na 100 tysięcy mieszkańców | 16,2 |